Starszym pokoleniom Polaków nazwa Bierutowa często kojarzy się z niesławnej pamięci Bolesławem Bierutem. W związku z tym niejednokrotnie jest głośno wyrażane zdziwienie z dalszego utrzymywania tego miana. Czy słusznie? Bez wątpliwości są jednoznaczne związki nazewnicze Bierutowa z imieniem (to wcześniej), względnie nazwiskiem Bierut. Niemniej jednak nazwa Bierutów była znana z całą pewnością w XVI wieku, a więc z „towarzyszem” B.B. bezpośrednio nie ma nic wspólnego.

Wracając do właściwego tematu, chcę zasygnalizować niemieckie źródła pochodzenia nazwy Bierutowa. Nie jest to niczym dziwnym, jako ze w ciągu ponad tysiącletniego sąsiadowania z Niemcami sporośmy od nich zapożyczyli, przy czym również oni to i owo od nas wzięli. Omawiana nazwa jest jednak tak dalece przyswojona przez polszczyznę, że dopiero z dużym wysiłkiem możemy to sobie uświadomić.

 

Legnica na prawobrzeżnym Śląsku

Najstarsza znana nazwa późniejszego Bierutowa to Legnica: w zapisie z roku 1266: „Lignizam”. Wcześniej datowany dokument, mianowicie z 1214 roku zawiera formę Legnic. Niestety, jest on podejrzany co do czasu wystawienia. W dokumencie z roku 1266 jest mowa o przemianowaniu miasta Legnica na Forstenwald, czyli we współczesnej nam niemczyźnie „Fuerstenwald”, to jest Książęcy Las. W oryginale łacińskim brzmi to następująco: „...civitatem nostram, Lignizam quondam dictam, nunc autem Forstenwald nuncupatam”.

Druga nazwa z jednej strony świadczy o lesistym otoczeniu Bierutowa w owym czasie, a z drugiej mówi o tym,  kto był właścicielem miasta i jego okolic. Z kolei Legnica ma niewątpliwie polski rodowód. W tym przypadku nie ma jednolitej opinii językoznawców co do jej pierwotnego znaczenia. Najczęściej jednak uważa się, że pochodzi ona od podstawy (lęg-). Wiąże się z nią takie terminy, jak: rozległy, legnąć, legowisko. Jest to tzw. nazwa topograficzna oznaczająca rozległe, równinne tereny i do tego chyba raczej nisko położone. Jeśli porównamy te objaśnienia z położeniem Bierutowa, to musimy stwierdzić, że odpowiadają one rzeczywistości.

 

Jak to z komesem Beroldem było?

Omówione poprzednio nazwy wyszły raczej szybko z użycia. Dotyczy to zwłaszcza terminu „Forstenwald”. Dowodzi tego między innymi „Żywot św. Jadwigi”, powstały po jej śmierci, która miała miejsce w roku 1243. Być może i to jest bardzo prawdopodobne, oddaje on stan rzeczy z okresu wcześniejszego. W dziele tym Bierutów występuje pod nazwą „Beroldi villa”, czyli wieś Berolda. Z kolei w dokumencie datowanym na rok 1269 mamy już do czynienia z „civitas Beroldi”, a więc miastem Berolda.

Przypuszcza się (jak to uczynił np. Bronisław Turoń), że Berold to komes Beroldus, dworzanin księcia wrocławskiego Henryka III Białego. Najprawdopodobniej miał on jakiś związek późniejszym Bierutowem, polegający na przykład na czasowym dzierżawieniu tej miejscowości z poręki księcia, a ściślej dochodów z niej. Nie można też wykluczyć, ze podjął się on hipotetycznej, pierwszej lokacji dotychczasowej wsi Legnica jako miasta na prawie niemieckim. Lokacja okazała się nieudaną i dlatego należało ją później powtórzyć. Niemniej jednak nazwa przetrwała i wyparła tak dawniejsza Legnicę, jak też efemerydę w postaci Forstenwald.

Imię Berold, Beroldus jest pochodzenia niemieckiego, przy czym należy pamiętać o tym, że ówcześni Polacy imiona niemieckie traktowali przede wszystkim jako chrześcijańskie. To oczywiście ułatwiało ich rozpowszechnienie. Komes Beroldus był śląskim Polakiem, przodkiem sławnego rodu panów z Kobylej Głowy, położonej nad Niemczą.

 

Od Berolda do Bierutowa

W roku 1288 po raz pierwszy pojawiła się niemiecka wersja nazwy Bierutowa, a mianowicie Beroldestat. Należy do tego faktu stosować odpowiednią miarę, jako że był to okres – jakbyśmy dzisiaj mogli powiedzieć – mody na niemieckie formy nazw. Coś podobnego mamy dzisiaj z zalewem amerykanizmów. Wówczas dokumenty pisano po łacinie, a z czasem w języku niemieckim i dlatego właśnie nie wiemy, jaka była polska nazwa Bierutowa. Stanowiący bezwzględną większość ludności Polacy z pewnością nie posługiwali się na co dzień formami takimi jak „civitas Beroldi” ani też „Beroldestat”

W XIII wieku imię Berold, Bertold występowało w Polsce (głównie na Śląsku) w spolszczonej postaci Biertołt lub Bertołt. Formy te są poświadczone już w 1204 roku. Ponieważ z 1564 r. Znamy nawę Bierutów w postaci „Bierułthow” można (i to z dużym prawdopodobieństwem) sądzić, że już w XIII wieku polska nazwa Bierutowa brzmiała „Biertołtów”, względnie „Bertołtów”. Dla porównania nieodległy Bertołdów, dziś część Ostrzeszowa, w XIV – wiecznych dokumentach była nazywany m.in. Bertoldisdorff i Biertolhow.

Skądinąd wiadomo również, że w roku 1561 w tekście polskim została użyta forma „przed Bieruthowem”. Obie polskie formy nazwy Bierutów dowodzą, że był on kiedyś własnością Berolda, czyli już wtedy spolszczonego Bierułta i z czasem Bieruta.

Musimy również o tym pamiętać, ze dopiero w XVI wieku język polski został wprowadzony do literatury. Uważany za pierwszą polską książkę drukowaną modlitewnik „Raj duszny” Biernata z Lublina wydano w 1513 roku. Wcześniej, bowiem w roku 1475, Kasper Elyan w wydrukowanych we Wrocławiu po łacinie statutach synodalnych pomieścił polskie modlitwy. Z tego powodu polska forma nazwy Bierutowa wcześniej zwyczajnie nie miała możliwości ujawnić się w formie pisanej.

Ps. Zdaniem językoznawców nazwisko Bierut może mieć także pochodzenie rodzime, a więc polskie.

Jerzy Andrzej Pyzik